گنجینه زبانی قرآن کریم مهجور مانده است

به گزارش خبرگزاری صدا وسیما، ابوالفضل خوشمنش، دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه تهران و مؤلف کتاب «ریشه‌های قرآنی و تبادلات بین‌زبانی فرهنگنامه اشتقاقی قرآن کریم»، در نشستی که به بررسی اثر وی اختصاص داشت، اعلام کرد که این کتاب حاصل ۳۲ سال پژوهش مستمر است.

او تأکید کرد که مفاهیم دینی در جهان معاصر غالباً با ادبیات کتاب مقدس غربی بازتعریف شده‌اند و این امر موجب غفلت از گنجینه واژگانی غنی قرآن کریم شده است.

این نشست که توسط سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی برگزار شد، با حضور دکتر علی شریفی (دانشگاه علامه طباطبایی) به عنوان منتقد و دکتر زهره شوندی به عنوان دبیر همراه بود. دکتر خوشمنش در این جلسه به تشریح انگیزه‌ها و مراحل نگارش کتاب پرداخت.

از قم تا آفریقا؛ ریشه‌یابی واژگان قرآنی

خوشمنش انگیزه اصلی پژوهش خود را از اوایل دهه ۶۰ در شهر قم و در مواجهه با مهاجران و دانشجویان عرب‌زبان دانست. او در ادامه، تأثیر فضای علمی دانشگاه امام صادق (ع) و تشویق استادان به یادگیری زبان‌های مختلف از جمله عربی، فرانسه، انگلیسی، روسی، آلمانی، لاتین و یونانی را در شکل‌گیری رویکرد بین‌المللی این پژوهش مؤثر خواند.

مؤلف کتاب، که در سال ۱۴۰۴ منتشر شده، تصریح کرد که این اثر حاصل بیش از سه دهه تلاش گروهی و همکاری مؤسسات علمی است و یادداشت‌های اولیه آن به سال ۱۳۷۲ بازمی‌گردد.

تأثیر استعمار زبانی و فرهنگی بر برداشت از مفاهیم دینی

یکی از نقاط عطف این پژوهش، تجربه حضور دکتر خوشمنش در کشورهای آفریقایی بود. او مشاهده کرد که چگونه استعمار زبانی و فرهنگی، مفاهیم دینی را با ادبیات خاص خود بازتعریف کرده است. وی با طرح این پرسش که چرا برای مفاهیمی چون «نماز»، «زکات» یا «غسل»، از معادل‌هایی با ریشه در سنت مسیحی استفاده می‌شود، بر نظام مفهومی و واژگانی مستحکم خود قرآن کریم تأکید کرد و غفلت جامعه از این گنجینه را مایه تأسف دانست.

ردپای فارسی و عربی در آفریقا؛ از «آبریز» تا «زنگبار»

خوشمنش با ذکر خاطره‌ای از آفریقای مرکزی، به واژه‌ای محلی اشاره کرد که ریشه در «آبریز» فارسی داشته و از طریق تعاملات تاریخی ایران و شرق آفریقا وارد زبان سواحلی شده است. او همچنین نام «زنگبار» را نمونه‌ای دیگر از ریشه‌های فارسی در منطقه دانست و این تبادلات را گستره‌ای وسیع فراتر از جهان عرب، تا شرق آسیا، توصیف کرد.

نوآوری در بررسی درون‌قرآنی: «قلب و ابدال»

مؤلف در بخش دیگری از کتاب به بررسی «قلب و ابدال» درون‌قرآنی پرداخته است. او با استناد به منابع لغوی پنج قرن نخست اسلامی، نشان داده که چگونه برخی ریشه‌ها با تفاوتهای آوایی در سیاق‌های گوناگون قرآن به کار رفته و این تفاوت‌ها حامل معانی دقیق و هدفمندی هستند. این ظرافت‌ها، به گفته خوشمنش، نشان‌دهنده هندسه دقیق معنایی و اشتقاقی قرآن کریم است.

ضرورت تشکیل کمیته‌های تخصصی برای پژوهش‌های آتی

دکتر خوشمنش در پایان، ضمن تأکید بر اینکه پژوهش وی تنها بخشی از ظرفیت عظیم تبادلات زبانی قرآن است، تشکیل «کمیته‌های تخصصی» را برای احصای کامل ریشه‌ها و خوشه‌های واژگانی قرآن که به زبان‌های مختلف راه یافته‌اند، ضروری دانست. این نشست با پرسش و پاسخ حاضران درباره ابعاد زبان‌شناختی و تمدنی کتاب به پایان رسید.